THẬP NIÊN GIÁO DỤC VÌ SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CỦA LIÊN HỢP QUỐC Ở CHLB ĐỨCGS.TSKH Gerhard de Haan, Chủ tịch Uỷ ban Quốc gia ĐứcThập niên Giáo dục vì sự phát triển bền vững (2005-2014),Viện trưởng Khoa học Tương lai Giáo dục học,  Trường Đại Học Frei Berlin, CHLB  Đức  

I. THỰC TẾ SINH ĐỘNG CỦA GIÁO DỤC VÌ SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CỦA LIÊN HỢP QUỐC Ở CHLB ĐỨC

Tình hình ở nước Đức chúng tôi hiện nay có điều may mắn là Thập niên LHQ “Giáo dục vì sự phát triển bền vững ”được hưởng thụ những ủng hộ to lớn về chính tri. Ngày 1.07.2004, tất cả các đảng phái ở Quốc hội Đức đã nhất trí yêu cầu chính phủ liên bang ủng hộ Thập niên LHQ và soạn thảo một chương trình hành động cho Thập niên. Theo nghị quyết quốc hội, Ủy ban UNESCO Đức đảm trách chức năng điều phối trong qua trình thực hiện Thập niên LHQ ở Đức.

Tuy nhiên, thập niên LHQ chỉ có thể được thực hiện một cách có ý nghĩa với sự tham gia của những người hành động khác nhau như có thể được. Như trong khẩu hiêu nổi tiếng “Tư duy toàn câu- Hành động địa phương” nêu rõ, tính phi tập trung và sự tham gia chính là một trong những nguyên tắc cơ bản của bền vững.  Vì vậy, Ủy ban UNESCO Đức với sự ủng hộ của Bộ Giáo dục và Nghiên cứu liên bang đã hình thành một cơ cấu tổ chức có khả năng gắn kết nhiều nhu có thể những người hành động một cách hiệu quả, kết nối nhiều nhu có thể những hiểu biết chuyên môn và tạo ra tác động cộng động. Hội đồng điều hành trung ương cho Thập niên LHQ là Ủy ban Quốc gia được Ủy ban UNESCO Đức bổ nhiệm. Nó tập hợp 30 chuyên gia và cơ sở với nhau với mong muốn đại diện cho toàn bộ lĩnh vự bền vững: Bộ Môi trường, đại diện của Quốc hội, của các bang, của các tổ chức phi chính phủ, các phương tiện truyền thông và cả của lĩnh vực kinh tế tư nhân. Cơ cấu rộng rãi này xác lập chắc chắn một điều là những quyết định có tính chương trình và tổ chức nhăm thực hiện Thập niên LHQ đều dựa trên cơ sở một sự đồng thuần rộng rãi.

Nước Đức có một khung cảnh giáo dục vô cùng phong phú và từ lâu đã có những hành động hoạt động tích cực trong bối cảnh của giáo dục vì sự phát triển bền vững. Để tích hơp được kinh nghiệm của những nhà  hành động  thực tiện  vào  quá trình hiện thực hóa của chúng tôi, Ủy ban quốc gia đã mời đến dự một hội nghị bàn tròn. Khoảng 100 người hành động từ chính trị, kinh tế và xã hội từ đó đến nay đã trở thành thành viên của Hội nghị bàn tròn này, mỗi năm một lần đến tập trung về một kì họp lớn. Hội nghị bàn tròn gần đây nhất là khoảng một tháng trước.

Để tiếp tục phát triển cuộc thảo luận giáo dục vì sự phát triển bền vững về mặt nội dung và để xây dựng những khái niệm thông minh cho việc tích hợp vào hệ thống giáo dục Đức thì những cuộc gặp gỡ hàng năm là không đủ. Tại các nhóm làm việc bước đầu tiên, chúng tôi theo đuổi việc xây dựng có tính hình thức đối với hệ thống giáo dục Đức, tức là trước hết hình thành các nhóm làm việc cho các lĩnh vực giáo dục khác nhau. Qua đó, ở Đức chúng tôi đã nhóm làm việc cho lĩnh vực cơ bản, trường học, dạy nghề và bổ túc, cho đại học và cho giáo dục vì sự phát triển bền vững không chỉ diễn ra ở các cơ cấu giáo dục hình thức. Để bao quát được tất cả việc học hành, diễn ra trong nhóm bè bạn hay trong gia đình, diễn ra  trong vui chơi hay trong thời gian rỗi hay trong bảo tàng và triển lãm, cạnh đó chúng tôi đã xây dựng một nhóm làm việc gọi tên là học phi hình thức hay không chính thức. Các nhóm làm việc này hướng vào các lĩnh vực giáo dục khác nhau, được bổ sung bằng các nhóm làm việc tập trung hướng vào các chủ đề trung tâm dành được bổ sung bằng các nhóm làm việc tập trung hướng vào các chủ đề trung tâm dành cho giáo dục vì sự phát triển bền vững. Sự quan tâm đặc biệt đã xuất hiện ngay từ chủ đề tiêu dùng và các lĩnh vực liên quan với nó, ví dụ như giáo dục người tiêu dùng về các vấn đề tài chính hay dinh dưỡng và tính vận động. Ý đồ của chúng tôi là cùng với thời gian, thông qua những nhóm làm việc có hướng chủ đề như vậy có thể nắm bắt được những phát triển trong tranh luận về giáo dục vì sự phát triển bền vững.

Chúng ta muốn đạt được những gì trong quá trình của thập niên này? Câu hỏi này được “Chương trình hành động quốc gia của CHDC Đức ”- được Ủy ban Quốc gia cùng với những người hành động của Hội nghị bàn tròn soạn thảo- trả lời. Lần đầu tiên nó được giới thiệu trước công luận rộng rãi tháng Giêng 2005. Chương trình hành động này nêu ra bốn mục tiêu mà các hoạt động vì Thập niên LHQ phải tập trung vào:

1. Tiếp tục  phát triển và liên kết các hoạt động cũng như chuyển giao rộng rãi kinh nghiệm thực tiễnMột nhiệm vụ của mười năm tới là định hình được những sáng kiến thành công và chuyển giao chúng vào toàn cảnh giáo dục. Đồng thời mục tiêu còn đặt thêm những câu hỏi có tính phê phán và tiếp tục phát triển những hoạt động hiện có dưới ánh sáng của cách đặt vấn đề mới mang tính quốc gia và quốc tế. Các hoạt động của chúng ta ta có phù hợp với những phát triển toàn cầu hiện tại chưa?đã hiệu quả chưa? - Chúng ta phải đặt ra những câu hỏi như vậy.Đặc biệt, việc chuyển giao rộng rãi rất cần thiết có được sự ủng hộ tích cực về trị của liên bang và bang. Sự tự cam kết của các nước thành viên LHQ- đối với tôi gắn liền với sự ra đời của Thập niên LHQ- là cơ sở cho quá trình này. Thập niên LHQ phải tạo cho những người hành động khả năng tác động tích cực hơn đến chính sách và đòi hỏi được thực thi. Tuy nhiên, điều cần thiết cho quá trình này là một mạng lưới liên kết tốt hơn giữa những người hành động.

2. Mạng lưới liên kết những nhà hành động của giáo dục vì sự phát triển bền vữngGiáo dục vì sự phát triển bền vững phải được hiểu như là một khái niệm tích hợp bao trùm, tạo điều kiện cho những liên minh mới giữa những người hành động khác nhau, và như vậy đem lại cho họ một sức nặng chính trị lớn hơn. Các nhà hành động khác nhau ở nước tôi thường lưu trú quá lâu tại các thánh động của mình, cùng với các mạng lưới, nhu cầu, thế giới quan và cả với các định kiến của bản thân họ. Trong thời kỳ Thập niên LHQ, vấn đề là những người hành động phải vượt qua những đối lập xưa cũ, thường chỉ là bề ngoài giữa những hành động giáo dục.Trong đó có việc mỗi cá nhân hành động tiếp nhận giáo dục vì sự phát triển bền vững như là một khái niệm bao quát và biến thành của riêng mình. Tuy nhiên điều này vẫn có giá trị: Chính trị là nằm trong nghĩa vụ. Với  tuyên bố về Thập niên thế giới bởi Hội nghị toàn thể của LHQ, các quốc gia trên thế giới đã chấp nhận một bản tự cam kết. Ngoài ra, Quốc hội liên bang Đức trong năm qua một lần nữa đã nhất trí khẳng định về cam kết này. Trách nhiệm của chính trị như vậy đã rõ ràng. Và cả chúng ta nữa, sẽ không e dè mà chỉ ra điều đó và nhắc nhở các nhà chính trị hãy giữ những lời hứa của họ.Đồng thời, cần khẳng định một điều: Năng lực tham gia và trách nhiệm bản thân được thừa nhận như là yếu tố trung tâm đối với thành công của một sự phát triển có năng lực tương lai. Theo nghĩa này, mỗi người hành động, các sáng kiến, các tổ chức, cá nhân cuối cùng chính là người chịu trách nhiệm cho thành công của Thập niên. Nền chính trị phải tạo sẵn điều kiện khung và có thể tạo ra những xung lực. Chịu trách nhiệm cho quá trình thực thi là tất cả chúng ta. Ủy ban UNESCO Đức và Ủy ban quốc gia do cơ quan này bổ nhiệm muốn góp phần của mình trong quá trình này với tư cách cơ quan điều phối và môi giới.

3. Cải thiện nhận thức công cộng về giáo dục vì sự phát triển bền vững.Để tạo ra tác động rộng rãi cần thiết của tư tưởng bền vững, trong quá trình của thập niên, giới truyền thông cần tăng cường tiếp nhận chủ đề và truyền đạt nó thông qua các báo cáo trong khuôn khổ của Thập niên LHQ. Bền vững đáng tiếc là một khái niệm nói chung khá quy mô và có lẽ đúng là một khái niệm quy mô. Ở nước Đức chúng tôi đã có những kinh nghiệm tốt, một khi chủ đề bên vững được truyền thông thông qua các chủ đề hấp dẫn- như là dinh dưỡng, tiêu dùng, tính vận động hay nước. Cho đến nay chúng tôi đã thành công chỉ khi giới thiệu được các điển hình thực tế hay- thường được gọi là các ví dụ " Best- Practice". Kinh nghiệm của chúng tôi là: Con người, hoàn toàn độc lập với lứa tuổi quan tâm cao độ về các chủ đề, mục đích, và nguyên tắc của giáo dục vì sự phát triển bền vững- cho dù đối với họ khái niệm này không phải là quen thuộc. Ở đây, chúng ta phải xuất hiện trước công luận một cách rõ ràng hơn và sâu sắc hơn.

4. Tăng cường hợp tác quốc tế.Phát triển bền vững là một trong các nhiệm vụ trung tâm đối với thế giới toàn cầu hóa. Dường như ít có các mục tiêu chính trị mà thành công của chúng phụ thuộc nhiều như vậy vào hợp tác quốc tế như là một sự phát triển có năng lực tương lai trên phương diện sinh thái, kinht tế và xã hội của một xã hội thế giới. Vì vậy ưu tiên của công việc trong khung cảnh của Thập niên là giới thiệu được những những dự án đang có và sẽ hình thành trong nước ra khuôn khổ quốc tế, đưa nó vào quá trình tranh luận toàn cầu và học được ở đó từ những kinh nghiệm và vị thế của các nước khác và của các nền văn hóa khác. Điểm này về triển vọng quốc tế sau này cần được tiếp tục sử dụng đến và vì tầm quan trọng của nó đối với dự án toàn khắp thế giới của Thập niên LHQ cần được thể hiện một cách chi tiết hơn.Để có thể khuyến khích những người hành động trên cơ sở chương trình hành động đi đến những biện pháp cụ thể nhất có thể, tư liệu chính trị Chương trình hành động được bổ sung bằng một tư liệu được gọi là ca-ta-lô biện pháp. Ca-ta-lô biện pháp  liệt kê danh sách chi tiết những gì mà một người hành động cụ thể muốn đóng góp trong một khuôn khổ thời gian nhất định. Để được đưa vào trong ca-ta-lô thì những người hành động chịu trách nhiệm về các biện pháp đó- ỏ đây là các bộ, cơ quan chức năng, và thiết chế nhà nước các tổ chức phi chính phủ và cơ sở giáo dục lớn- phải trình bày các mục tiêu cụ thể nêu ra trạng hướng xuất phát và từng bước đi cụ thể nhăm đạt mục tiêu. Một điều kiện nữa là, trong biện pháp phải nêu được các chỉ báo để kiểm tra thành công và với nó có thể có được một đánh giá nghiêm túc các tiến bộ. Thất bại tiềm tàng của một biện pháp giáo dục, do các mục tiêu đề ra không đạt được chẳng hạn, bằng cách này có thể chuyển đổi thành quá trình học. Khi đó câu hỏi thú vị sẽ là: Vì sao không thành công? Điều gì lẽ ra cần phải có để có thể đưa đến thành công? Ca-ta-lô biện pháp cần tiếp  tục được hoàn thiện trong suốt Thập niên và theo ý nghĩa này Thập niên LHQ"Giáo dục vì sự phát triển bên vững" có thẻ được xem như là một quá trình học động. Hiện thời, ca-ta-lô đã có 62 biện pháp rất cụ thể mong góp phần làm cho hệ thống giáo dục trong những năm tới có được những tiến bộ mang tính cơ cấu theo hướng bền vững. Chương trình hành động quốc gia cùng với bản ca-ta-lô mới chắc chắn sẽ giúp chúng ta thúc đảy sự cam kết về giáo dục vì sự phát triển bền vững trên bình diện chính sách giáo dục.Bên cạnh bình diện này, thì Thập niên LHQ ở Đức còn hoạt động tích cực trên một bình diện khác: nước Đức- như đã đề cập đến- có một cảnh quan giáo dục đa dạng và phong phú. Đối với giáo dục vì sự phát triển bền vững thường còn có nhiều công việc giá trị và đổi mới tịa chỗ được đóng góp, ví dụ như trong quá trình Agenda 21 khu vực ở các công ty học sinh buôn bán các sản phẩm thương mại côn bằng, ví dụ như trong các quan hệ đối tác học tập giữa trường học và các cơ sở giáo dục môi trường. Đáng tiếc là những nỗ lực có tính địa phương này chỉ được biết đến trực tiếp tại chỗ. Để có thể khen thưởng công việc có giá trị này đối với giáo dục vì sự phát triển bền vững và tiếp tục soi sáng chúng. Ủy ban quốc gia đã tạo điều kiện cho các dự án riêng được công nhận như là dự án chính thức của Đức trong Thập niên LHQ. Nếu các dự án và sáng kiến giáo dục đáp ứng được các tiêu chuẩn của Ủy ban quốc gia về đánh giá, bạn sẽ nhận được một lá cờ, một con dấu cho lưu thông bưu điện cũng như quyền sử dụng lôgô của Thập niên LHQ trong 2 năm và được giới thiệu trên công luận như một điển hình tốt. Trong năm đầu tiên đã có gần 200 dự án được khen thưởng. Ở đây tôi chỉ nêu lên một vài điển hình để bạn có được một ấn tượng nào đó về phạm vi được hình thành trong các dự án Thập niên LHQ này (Liệt kê toàn bộ các dự án có thể thấy cả bằng tiếng Anh- trên Website www.dekade.org):  Trong dự án trường học. "Chatder Welten" (Chat của thế giới) các thanh niên Đức đã trao đổi với thanh niên các nước Nam qua Internet về các chủ đề chính sách môi  trường và phát triển. Tuần "Transfair Aktionswoche" (Tuần hành động chuyển giao công bằng) của cửa hàng bách hóa Karstadt khuyến khích các sản phẩm được mua bán công bằng. Ở bang Baden- Wuttemberg đã đào tạo các "Nhà thông thài học sinh về bảo vệ thiên nhiên và môi trường", những người giúp các bạn đồng trang lứa của mình tiếp cận các vấn đề sử dụng năng lượng bền vững. Triển lãm "Re-Art One" giới thiệu nghệ thuật từ các vật liệu tái chế. Và bổ sung cho các dự án này, trong năm nay đã có hàng loạt các buổi lễ và hội nghị như các phiên họp về Thập niên LHQ.

Ii.GIÁO DỤC VÌ SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VÀ SỰ HỢP TÁC QUỐC TẾ

Trong phạm vi bán cầu Tây, có lẽ nước Đức cùng với Thụy Điển, Hà  Lan và Anh thuộc vào số những người tiên phong trong quá trình hiện thực hóa Thập niên LHQ. Nhưng việc hài lòng về cái đã đạt được không được phép dẫn đến sự sai lầm của việc dễ dàng hài lòng hay thậm chí sự tự thỏa mãn. Nước Đức nhận thấy một cơ hội lớn trong việc tìm kiếm đối thoại với những người hành động của giáo dục vì sự phát triển bền vững của các nước khác, và trao đổi về những quan niệm khác nhau về bền vững, về những điều kiện khung chính trị thường cực kỳ khác biệt nhau, bởi vì các điều kiện khung về chính trị đối với giáo dục, vì sự phát triển bền vững ở các nước so sánh vô cùng khác nhau như chính những khái niệm nội dung cơ bản vây. Khái niệm có năng lực tương lai ở một đất nước được gọi là phát triển mang một nghĩa, hơn cực đoan, khác với ở một nước công nghiệp. Ở Đức, có thể đó là các câu hỏi về một hành vi tiêu dùng bền vững, về một phong cách bền vững hay đặt vấn đề về  sự tham dự về xã hội. Ở nhiều nước châu Phi, những ưu tiên lại có những vị trí khác. Tại đây vấn đề thường là bảo đảm vấn đề cơ sở cho cuộc sống cơ bản và về các mục tiêu được mô tả bằng dự án lớn. "Giáo dục cho mọi người". Ở đó có thể là vấn đề năng cao tỉ lệ người biết chữ, việc không đánh mất khả năng đuổi kịp các nước trên thế giới, Ngoài ra, đó là thách thức mà quá trình công nghiệp hóa của những nước được gọi là tới ngưỡng đặt ra cho phát triển bền vững của xã hội thế giới. Nhiều câu hỏi được đặt ra liên quan đến cốt lõi của chủ đề toàn cầu hóa. Chúng ta cần những cơ cấu gì của 'global governance' (sự cai quản toàn cầu), để bảo đảm được nưng lực tương lai thế giới? Chúng ta có thể tạo cơ hội nào cho công nghiệp hóa ở những nước được gọi là đang phát triển, mà không làm ảnh hưởng đến khí hậu toàn cầu? Các nước tới ngưỡng này phải trải qua đúng bước đường phát triển như các nước công nghiệp hay được lấy làm hình mẫu sao? Đi cùng bước phát triển  ấy với tất cả các sai lầm phạm phải trên đường đi chăng? Nguồn tài nguyên và khả năng gìn giữ hòa bình ngày càng hiếm hoi hơn sẽ diễn tiến ra sao? Thập niên LHQ cũng là cơ hôi để thường xuyên đặt ra những câu hỏi có tính toàn cầu hơn, để gây dựng quan hệ với những người hành động của giáo dục vì sự phát triển bền vững ở các nước khác và học được từ nhau theo nghĩa một cuộc đối thoại liên văn hóa.  

Chúng tôi nhận thấy nhiệm vụ của Thập niên LHQ là tạo chủ đề cho các tiền đề khác nhau này và học hỏi từ các ưu tiên và chiến lược khác nhau. Cuối cùng Thập niên này là một Thập niên thế giới, mang đến một cơ hội lớn cho quá trình tiếp tục phát triển về nội dung. Tôi thấy nhiệm vụ trung tâm cho các năm tới là phải xác định được định hình chính xác hơn cho khái niêm " Giáo dục vì sự phát triển bền vững" - trong đối thoại quốc tế, và cả trong phạm vi các nhóm văn hóa khác nhau. Giáo dục vì sự phát triển bền vững ở các nước trong nhóm văn hóa của tôi chắc chắn có những ưu tiên khác với các nước ở khu vực Thái Bình Dương này. Nhưng đâu là những ưu tiên ở khu vực Thái Bình Dương? Những gì là mục tiêu trung tâm ở châu Âu? Có lẽ chúng ta có thể tận dụng Thập niên LHQ này cho một quá trình hiểu biết lẫn nhau về quốc tế và dân tộc, để thích ứng định hình nội dung của giáo dục vì sự phát triển bền vững với các yêu cầu cụ thể, và  chính xác hóa nó một cách phù hợp. Khuôn khổ định hướng diễn biến cho nó đã có: Hè 2005, UNESCO đã đệ trình trong một phiên bản đã chỉnh sửa cho một kế hoạch thực thi quốc tế, biểu đồ thực thi quốc tế( International Implementation Scheme IIS) (UNESCO2005). Tài liệu này là một cơ sở tốt cho liên kết mạng lưới quốc tế và thực thi quốc gia. Trong tài liệu này người ta cugnx làm rõ cả những khó khăn đã nói nhằm định nghĩa chính xác giáo dục vì sự phát triển bền vững trên bình diện quốc tế. Ngay trong giáo dục vì sự phát triển bền vững cũng không có con đường đế vương nào cả. Thập niên thế giới sẽ trở thành một kinh nghiệm học tuyệt vời với chúng ta, nếu chẳng hạn chúng ta hỏi: Thế nào là bền vững và giáo dục vì sự phát triển bền vững là gì ở đây, ở Việt Nam, ở Đức hay ở Na Uy?

Không có việc đạt đến một mục tiêu chính trị nó khác lại phụ thuộc nhiều đến như vậy vào sự thành công của hợp tác quốc tế như mục tiêu của phát triển bền vững. Việc bảo đảm các cơ hội phát triển cho hôm nay và cho các thế hệ tương laiddoif hỏi cần đến tinh thần dũng cảm, sự sáng tạo và lòng kiên nhẫn. Tổng thư ký LHQ Kofi Annan đã có lần nói: " thách thức lớn nhất đối với thế kỷ XXI" là "làm cho ý tưởng dường như còn rất trừu tượng về phát triển bền vững trở thành hiện thực cho tất cả mọi người trên Trái Đất này". Quá trình thực thi ý tưởng dường như rất trừu tượng của khái niệm phát triển bao quát nhiều thế hệ, một sự thay đổi về ý thức của mỗi một cá nhân để đi đến ngày càng bền vững hơn- đó là một nhiệm vụ mà mỗi người trong Thập niên LHQ "Giáo dục vì sự phát triển bền vững" phải biến thành nhiệm vụ của chính bản thân mình.