XÂY DỰNG MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN TÀI NĂNG CON NGƯỜI
HƯỚNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
ThS. Giáp Bình Nga
Khoa Tâm lí-Giáo dục trường ĐHSP Hà Nội

Phát triển bền vững (Sustainable development), được đề cập ở đây, nên hiểu trước hết là sự phát triển kinh tế-xã hội bền vững, đó là sự phát triển không chỉ cho thế hệ hiện tại mà còn cả cho các thế hệ mai sau và một vấn đề rất quan trọng là sự phát triển đó không gây tổn hại cho môi trường tự nhiên. Sự phát triển bền vững ấy được tạo nên từ nhiều nhân tố khác nhau như phát triển kinh tế bền vững, phát triển khoa học bền vững, phát triển công nghệ bền vững, phát triển môi trường bền vững (cả môi trường tự nhiên và môi trường xã hội), trong báo cáo này chúng tôi chú trọng đến phát triển con người một cách bền vững trong đó đặc biệt là phát triển bền vững các trí năng của con người (xem hình 1). Đến lượt mình, chính sự phát triển bền vững về các mặt kinh tế, xã hội, môi trường, khoa học, công nghệ,v.v... lại là cơ sở quan trọng không thể thiếu được tác động đến sự phát triển con người một cách bền vững-mục tiêu cao nhất của sự phát triển.
Phát triển con người một cách bền vững là phát triển thường xuyên, liên tục và lâu dài tất cả những năng lực thể chất, tinh thần, các trí năng, nhân cách, tức là phát triển những năng lực bản chất nhất nhưng đang ở dưới dạng tiềm năng, tiềm ẩn của con người trở thành tài năng thực sự trong những lĩnh vực cụ thể nhằm làm phong phú thêm và ngày một nâng cao hơn chất lượng cuộc sống của mỗi người cũng như của cả cộng đồng, đồng thời qua đó tạo động lực bền vững cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

Với cách tiếp cận về phát triển con người một cách bền vững như vậy chúng tôi đã xây dựng mô hình phát triển tài năng (xem hình 2). Khả năng tiềm ẩn trong mỗi con người là vô tận, khả năng tiềm ẩn này vẫn chưa được phát hiện và khai thác triệt để. Mục tiêu của việc phát triển tài năng là giúp các cá nhân, nhóm và cộng đồng phát huy được những khả năng tiềm ẩn. Khơi nguồn cho sáng tạo trong nhà trường, sáng tạo trong sản phẩm và trong công việc.







































Hình 1: Giáo dục con người hướng tới sư phát triển bền vững

Được đề cập trong mô hình 2, tài năng tiềm ẩn bao gồm các trí năng và những khả năng về sáng tạo, phân tích tổng hợp, vận dụng và năng lực xã hội. Tài năng vượt trội là hệ thống kỹ năng, kỹ xảo phát triển ở trình độ cao thể hiện thành tích nổi trội trong một hay nhiều lĩnh vực: khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, khoa học máy tính, công nghệ, nghệ thuật, kinh doanh, quân sự, ngôn ngữ, quan hệ xã hội, thể thao.vv…
Với phương pháp tiếp cận đo lường tâm lí thì tài năng tiềm ẩn đóng vai trò như là các yếu tố dự đoán, tài năng vượt trội là các yếu tố định chuẩn. Bản thân; môi trường là các yếu tố điều hòa có tác động hai chiều tích cực/kích thích hoặc tiêu cực/kìm hãm tới sự phát triển tài năng (xem hình 2). Yếu tố liên quan chặt chẽ với bản thân và môi trường đó là giáo dục suốt đời bao gồm tất cả các loại hình: chính quy, phi chính quy, vừa học vừa làm cũng giữ vai trò quan trọng trong sự chuyển hóa từ tài năng tiềm ẩn thành tài năng vượt trội.











































Hình 2: Mô hình phát triển tài năng (PTTN)






Sự phát triển tài năng (PTTN) hay chuyển hoá từ khả năng đến trình độ - từ tài năng dạng tiềm ẩn đến tài năng vượt trội có thể được giản hoá trong mối quan hệ điều hoà sau:













Hình 3: Mô hình PTTN dạng khái lược.

Với cách tiếp cận này, chúng tôi có thể thiết kế các dự án và tiến hành nghiên cứu rất nhiều vấn đề sau đây:
Nghiên cứu các trí năng được đề cập trong mô hình PTTN. (Tầng bậc thứ nhất)
và thiết kế hoặc thích nghi các bộ công cụ đo chuẩn để đo lường các trí năng này.
Nghiên cứu khả năng sáng tạo, khả năng